گرفته شده كه شايد اصل آن از حديث نبوى باشد : « اوتيت جوامع الكلم » كه مراد از آن را قرآن دانسته‌اند . و علت ناميده شدنش به جوامع الكلم را اين گفته‌اند كه در قرآن انبوه معانى در الفاظى اندك گنجانده شده است . و همچنين در وصف پيغمبر اكرم آمده كه « انه كان يتكلم بجوامع الكلم » و در معناى آن گفته‌اند كه سخنان پيغمبر اندك لفظ و پرمعنى بود . « 1 » و چون در اندرزنامه‌ها و نوشته‌هاى اخلاقى ساسانى هم اين‌گونه سخنان كوتاه حكمت‌آميز فراوان بوده و بلكه غالب آن نوشته‌ها منحصرا از همين‌گونه سخنان بوده است به همين جهت آنها را هم به جوامع الكلم تعبير كرده‌اند و ابن نديم هم موضوع اين كتاب منسوب به موبدان موبد را « حكم و جوامع و آداب » نوشته است . كتاب عهد كسرى انوشروان الى ابيه الذى يسمّى عين البلاغه « * » اين كتاب هم از نوع همان كتابهايى بوده كه گفتيم از پدرى به فرزندش به‌منظور تعليم و تربيت نوشته مىشده و در ادبيات اخلاقى ساسانى معمول و شايع بوده است . بعضى از محققان « 2 » گمان برده‌اند كه اين كتاب با كتابى كه ابن نديم در همين فهرست با عنوان « كتاب عهد كسرى الى ابنه هرمز . . . » و احتمالا با كتاب ديگرى كه آن را هم در همين فهرست با عنوان « عهد كسرى الى من ادرك التعليم من بيته » ذكر كرده ، و ما در اينجا آنها را با شماره‌هاى 3 و 4 آورديم ، يكى است كه به سه نام ياد شده‌اند ، ولى به نظر ما اين گمان به‌جا نيست ، زيرا از ابن نديم كه خود ورّاق و كتاب‌شناس عصر خود بوده و غالب كتابهايى را كه در الفهرست ذكر كرده يا خود ديده ، يا به وجود آنها اطمينان حاصل كرده بسيار بعيد به‌نظر مىرسد كه يك كتاب را در يك‌جا و يك مورد در سه شكل و به سه نام ذكر كند . و با

--> ( 1 ) . رجوع كنيد به لسان العرب ذيل كلمهء « جمع » . ( * ) . كتاب عهد خسرو انوشروان به پسرش كه به نام سرچشمه بلاغت ناميده مىشود ( 2 ) . اينوسترانتسف مطالعاتى دربارهء ساسانيان ، ص 27 .